12th، جولای 2021
نويسنده: user1daftar

www.MajdeDez.com

زمان انتشار: 12th, جولای 2021 ساعت 12:00 ق.ظ | کد خبر: 88217

بررسی اهمیت حجاب و عفاف از منظر آموزه های دینی

١-مقدمه

فرهنگ پوشش و حجاب ازجمله فرهنگ هایی است که در تمام جوامع بشری از گذشته های دور و تاکنون بنا به اعتقادات دینی و اداب ورسوم اجتماعی مردمان به اشکال مختلف وجود داشته و دارد. در فرهنگ اسلامی مسیله حجاب که از نشانه های عفت و حیا قلمداد میشود و جزء مهم ترین موضوعات مرتبط با سیر و سلوک مسلمانان خصوصا زنان میباشد. پوشش زن از احکام مشترک همه ادیان ابراهیمی یعنی اسلام، یهودیت و مسیحیت بوده و هست. مسیله حجاب و عفاف در بین ادیان دارای مشترکات بوده ولیکن تنها نقطه تفاوت در حدود حجاب و گاه فلسفه ان میباشد. تمام ادیان اسمانی حجاب و پوشش زن را واجب و لازم برشمرده اند و جامعه بشری را به سوی ان دعوت کرده اند؛ چراکه از سوی خداوند پوشش و حجاب به طور طبیعی در فطرت زنان به ودیعت نهاده شده است. احکام و دستورات ادیان الهی هماهنگ کننده و همسو ساز با فطرت انسانی، تشریع گر حدود و قصور ان میباشد. خداوند منان در سوره هایی همچون نور و احزاب فرمان حجاب را صادر نموده است و بر اساس ایات قران و روایات وارده از معصومین (ع)، حجاب فقط پوشش ظاهری نبوده، بلکه تلفیقی از پوشش، گفتار، رفتار و پندار بوده و بر همه انسان ها اعم از زن و مرد، واجب شده است. اگرچه در کیفیت و حدود حجاب بین زن و مرد تفاوت وجود دارد، اما این امر، ناشی از تفاوت ان در نوع افرینش است. زن از دیدگاه اسلام دارای شخصیتی شایسته و موقعیتی الهی است که میتواند مدارج کمال را طی کرده و به بالاترین مراتب عالی انسانی برسد. کرامت انسانی زن، در سایه عفاف و حجاب او تامین میشود و اصلاح جامعه در گرو تقوایش و محیط خانواده در گرو مدیریت اوست و بر همین اساس، زن مربی بشریت عنوان شده و میتواند باتربیت فرزندان، امتی را رهایی بخشد. مسیله حجاب و عفاف در دین یهود و مسیحیت با تاکید امده است که ازجمله این تاکید، استفاده از چادر و برقع به عنوان ارکان اخلاقی یهود و مسیحیت در نام برد.

٣-علل پیدایش حجاب

نظریات گوناگون و ناصوابی که در باب علت پیدایش حجاب ابراز شده از این قرار است: ١-میل به ریاضت و رهبانیت (ریشه فلسفی)، ٢-عدم امنیت و عدالت اجتماعی (ریشه اجتماعی)، ٣-پدر شاهی و تسلط مرد بر زن و استثمار نیروی وی در جهت منافع اقتصادی مرد (ریشه اقتصادی)، ۴- حسادت و خودخواهی مرد (ریشه اخلاقی)، ۵- خوی زنانگی و احساس او به اینکه در خلقت از مرد چیزی کم دارد و به علاوه مقررات خشنی که در زمینه پلیدی و ترک معاشرت با او در ایام عادت نامبرده اند یا به هیچ وجه تاثیری در پیدا شدن حجاب در هیچ نقطه ای از نقاط جهان نداشته است و بیجهت ان ها را به نام علت حجاب ذکر کرده اند. اسلام در فلسفه اجتماعی خود به هیچ یک از این جهات نظر نداشته است و هیچ یک از ان ها با مبانی مسلم و شناخته شده اسلام وفق نمیدهد. ریشه اجتماعی پدید امدن حریم و حایل میان زن و مرد را در میل به ریاضت یا میل به استثمار زن یا حسادت مرد یا عدم امنیت اجتماعی و یا عادت زنانگی نباید جستجو کرد، بلکه لااقل باید کمتر در این ها جستجو کرد. ریشه این پدیده را در تدبیر ماهرانه غریزی خود زن باید جستجو نمود (دهخدا، ١٣٧٧). استاد شهید مرتضی مطهری علت و فلسفه حجاب اسلامی را این گونه بیان نموده است: بعضی از ان ها، جنبه روانی دارد، بعضی جنبه خانه و خانوادگی و بعضی دیگر جنبه اجتماعی و بعضی دیگر هم به بالا بردن احترام زن و جلوگیری از ابتذال او مربوط است. حجاب در اسلام از یک مسیله کلیتر و اساسیتر ریشه میگیرد و ان این است که اسلام میخواهد انواع التذاذهای جنسی، چه بصری و لمسی و چه نوع دیگر به محیط خانوادگی و در کادر ازدواج قانونی اختصاص یابد. اجتماع منحصرا برای کار و فعالیت باشد و برخلاف سیستم غربی عصر حاضر که کار و فعالیت را با لذت جوییهای جنسی به هم میامیزد. اسلام میخواهد این دو محیط را کاملا از یکدیگر تفکیک کند (مطهری، ١٣٧٩). کاهنان اولیه لباس ساده ای به تن میکردند و هنگام قربانی لباده کتانی میپوشیدند و ان را افد مینامیدند. لباس ان ها زینت میگردد و در سینه جیب مخصوصی تعبیه میشود که در ان اوریم وتویم را که شبیه رمل واسطرلاب بوده، جای می دادند وبا ان پیشگویی میکردند. لباس کاهنان نیز بسیار تجملی وتشریفاتی میگردد، به طوری که روپوش کتانی کاهنان اعظم به جامه ای از شال ارغوان مبدل و با کمربند زرین وزیورالات جواهرنشان تزیین شد (اشتیانی، ١٣٨٣). مسیحیت نه تنها احکام شریعت یهود در مورد حجاب را تغییر نداد، بلکه قوانین شدید ان را استمرار بخشید و در برخی موارد، قدم را فراتر نهاد و با سختگیری بیشتری وجوب حجاب را مطرح ساخت، زیرا در شریعت یهود خانواده وازدواج امری مقدس شمرده میشد. انجیل در موارد فراوان، بر وجوب حجاب و پوشش تاکید و پیروانش را به تنزه از اعمال شهوت و عفاف فرا خوانده و بر ضرورت عفاف وخانه نشینی زنان تاکید داشته است. ویل دورانت در مورد سیره عملی زنان مسیحی می نویسد: (هنگامی که کشیشان، چادر وروبند را یکی از ارکان اخلاقیات عیسوی دانستند به دستور ان ها، زن ها چادرها را از حریر زربفت ساختند (دورانت، ١٣٧۶). لذا منشا رعایت حریم میان زن و مرد بیگانه وفلسفه پوشش خاص زنان مسیحی اولا: طلب عفت مطلق از لذایذ دنیوی است و ثانیا: بر اساس تعالیم مسیحیت، زنی که خارج از کانون به خود ارایی بپردازد وباعث لغزش مردان بیگانه گردد، از نظر معنوی دچار مرگ میشود زیرا طبق گفته پولس: (زن عیاش در حال حیات مرده است) (عهدین، ١٣٨١).

۴-حجاب در گذر زمان

بنا به گواهی متون تاریخی، در اکثر قریب به اتفاق ملت ها و ایین های جهان، حجاب در بین زنان، معمول بوده است. قوم باستان ایران در روزگاران قدیم، خوش لباس بودند و شبیه مادها جامه میپوشیدند. انان جز دودست، باز گذاشتن هریک از قسمت های بدن را خلاف ادب میشمردند. اختلاف لباس زنان با مردان در این بود که پیراهنشان شکاف داشت. پیراهن زنان، تزیینات بسیار داشت و به رنگ های زنده ای بود. برای پوشاندن سر، از یک سربند استفاده میکردند که در زیر چانه به وسیله ی دو بست محکم میشد. روی این سربند، نیز یک روسری بزرگ به نام (مکنو) میپوشیدند. تصاویر و نقاشیها در عصر قدیم نشان میدهد که اصل حجاب قبل از ظهور اسلام بوده و اسلام تنها حد و مرز ان را مشخص کرده است. اسلام این عادت قدیمی را که از اعتدال بیرون بوده، مثل بسیاری از عادات دیگر، اصلاح و تعدیل نموده و جزء فریضه دینی قرار داده است، به گواهی تاریخ، زنان در یونان، روم، مصر و ایران باستان به ویژه زنان شهرنشین و زنان طبقه اشراف، خود را میپوشانیدند و از نظرها دور نگه میداشتند. پوشاندن موی سر طبق ایین باستانی معمول بود. در هر یک از موزه های معروف جهان مجسمه هایی از زنان با پوشش کامل وجود دارد که قدمت ان ها به سه هزار سال قبل از میلاد مسیح میرسد. درهرصورت حجاب در طول تاریخ یهود، به استناد نصوص دینی موجود در این ایین، مورد توجه و رعایت زنان مومن یهود بود (دورانت، ١٣٧۶). هرچند امروزه برخی هواخواهان یهودی ان را مورد بیمهری قرار میدهند؛ اما به نظر میرسد تا قبل از درامیختن دین یهود با فرهنگ غربی، زنان یهودی حجاب داشتند.

۵-حجاب در قران و روایات

بدون شک حجاب از ضروریات دین و برگرفته از قران مجید است. در حجاب اسلامی، سهل انگاریهای مضر و سختگیریهای بیمورد، وجود ندارد. حجاب اسلامی ان گونه که غرب تبلیغ میکند، به معنای حبس زن در خانه یا پرده نشینی و دوری از شرکت در مجامع اجتماعی نیست؛ بلکه بدین معناست که زن در معاشرت خود با مردان بیگانه، موی سر و اندام خود را بپوشاند و به جلوه گری و خودنمایی نپردازد. خداوند در چهار ایه بر وجوب حجاب برای زنان اشاره نموده است که عبارتند از: سوره نور ایه ٣١ و سوره احزاب ایات ٣٢، ٣٣ و ۵٩. در ایه ٣١ سوره نور، امده است: (وقل للمومنات یغضضن من ابصارهن ویحفظن فروجهن ولا یبدین زینتهن الا ما ظهر منها ولیضربن بخمرهن علی جیوبهن ولا یبدین…). در اینکه مقصود از (زینت) چیست، تفاوت هایی در بین دیدگاه های مفسران وجود دارد، چنانکه بعضی زینت پنهان را به معنی زینت طبیعی (اندام زیبای زن) گرفته اند، در حالی که کلمه (زینت) به این معنی کمتر اطلاق میشود. بعضی دیگر ان را به معنی (محل زینت) گرفته اند، زیرا اشکار کردن خود زینت مانند گوشواره و دستبند و بازوبند به تنهایی مانعی ندارد، اگر ممنوعیتی باشد مربوط به محل این زینت ها است، یعنی گوش ها و گردن و دست ها و بازوان و بعضی دیگر، ان را به معنی خود (زینت الات) گرفته اند، ولی در حالی که روی بدن قرار گرفته و طبیعی است که اشکار کردن چنین زینتی توام با اشکار کردن اندامی است که زینت بر ان قرار دارد. به گفته برخی محققان، حق این است که ما ایه را بدون پیش داوری و طبق ظاهر ان تفسیر کنیم که ظاهر ان همان معنی سوم است و بنابراین زنان حق ندارند زینت هایی که معمولا پنهانی است اشکار سازند هرچند اندامشان نمایان نشود و به این ترتیب اشکار کردن لباس های زینتی مخصوصی را که در زیر لباس عادی یا چادر میپوشند مجاز نیست، چراکه قران از ظاهر ساختن چنین زینت هایی نهی کرده است (مکارم شیرازی و همکاران، ١٣٧۴). همچنین در ایه ۵٩ سوره احزاب: (یا ایها النبی قل لازواجک وبناتک ونساء المومنین یدنین علیهن من جلابیبهن ذلک ادنی ان یعرفن فلا یوذین وکان الله غفورا رحیما)، ای پیامبر! به همسران و دختران خویش و بانوان با ایمان بگو که روپوش خود را برگیرند تا به عفاف و حریت شناخته شوند و مورد ازار و تعرض هوسرانان قرا نگیرند و خداوند، امرزنده و مهربان است. (یا نساء النبی لستن کاحد من النساء ان اتقیتن فلا تخضعن بالقول فیطمع الذی فی قلبه مرض وقلن قولا معروفا*وقرن فی بیوتکن ولا تبرجن تبرج الجاهلیه الاولی واقمن الصلاه واتین الزکاه واطعن الله ورسوله انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت ویطهرکم تطهیر) (احزاب /٣٣-٣٢). پیامبر گرامی اسلام (ص) و معصومین (ع) علاوه بر تاکیداتی که بر رعایت حجاب داشته اند، با ارایه دستورالعمل هایی، جامعه اسلامی را به سوی تهذیب و پاکی، رهنمون نموده اند. روزی، اسماء که خواهر زن پیامبر (ص) بود، با جامه بدن نما و نازکی به خانه پیامبر (ص) امد. رسول خدا، روی خود را از او برگرداند و فرمود: (ای اسماء! زن، وقتی به حد بلوغ رسید، نباید جایی از بدن و اندامش دیده شود، مگر صورت و دست ها)(اشعث سجستانی، بی تا). همچنین فرمودند: (خداوند، مردانی را که شبیه زن میشوند و زنانی را که خود را شبیه مرد قرار میدهند، نفرین کرده است) (مجلسی، ١۴٠۴ق). غفاف موضوع مهمی نزد پیامبر خدا (ص) بود که فرمودند: (نسبت به زنان مردم، عفیف باشید تا زنان شما عفیف بمانند) (حرعاملی، ١٣٧٠). شهید مطهری درباره حدود پوشش و حجاب و از ان جمله پوشش مو می فرمایند: در اینکه پوشاندن غیروجه و کفین بر زن واجب است، از لحاظ فقه اسلام هیچگونه تردیدی وجود ندارد. این قسمت جزء ضروریات و مسلمات است، نه از نظر قران و حدیث و نه از نظر فتاوی در این باره اختلاف و تشکیلی وجود ندارد، انچه مورد بحث است پوشش چهره و دست ها تا مچ است (مطهری، ١٣٧٩).

قابل ذکر است باتوجه به احادیثی که از شیعه و سنی نقل شد، در این مسیله میان مذاهب اسلامی اجماع وجود دارد و همگی بالاتفاق پوشاندن همه مو را برای خانمها واجب می دانند و البته در موردپوشاندن وجه کفین (کف دودست و کف دو پا و گردی صورت) با یکدیگر اختلاف نظر دارند. بر اساس ایات سوره های مبارکه نور و احزاب چنین استنباط میشود که حجاب فقط پوشش ظاهری نیست، بلکه به وجوه دیگری از حجاب اشاره دارد.

۵-١- حجاب ظاهر و جسم

خداوند متعال از پیامبر (ص) خواسته است تا همسران و دختران خود و نیز همسران اهل ایمان را به حفظ نوعی از پوشش دعوت می کند تا از این رهگذر مورد اذیت و ازار قرار نگیرند: (یا ایها النبی قل لازواجک وبناتک ونساء المومنین یدنین علیهن من جلابیبهن ذلک ادنی ان یعرفن فلا یوذین وکان الله غفورا رحیما)(احزاب /۵٩) ای پیامبر به زنان و دخترانت و به زنان مومنان بگو پوششهای خود را بر خود فروتر گیرند این برای انکه شناخته شوند و مورد ازار قرار نگیرند [به احتیاط] نزدیکتر است و خدا امرزنده مهربان است. در این ایه ی شریفه بی ان که خداوند، حد و اندازه و ریز مسایل حجاب و پوشش را بیان کند دستور میدهد که پوشش و فرو انداختن چادر یا روسریهای خانواده ی پیامبر (ص) و سایر مومنین به گونه ای باشد که مانع جلب نگاه ها و ازارها شود. در سوره ی مبارکه نور ایه ٣١ خداوند بخش دیگری از پوشش و حجاب را برای بانوان مسلمان یاداور شده است: (وقل للمومنات یغضضن من ابصارهن ویحفظن فروجهن ولا یبدین زینتهن الا ما ظهر منها ولیضربن بخمرهن علی جیوبهن…) و به زنان با ایمان بگو دیدگان خود را [از هر نامحرمی] فرو بندند و پاکدامنی ورزند و زیورهای خود را اشکار نگردانند مگر انچه که طبعا از ان پیداست و باید روسری خود را بر سینه خویش [فرو] اندازند. لذا نبود پوشش مناسب زمینه نگاه غیر اخلاقی ومفسده انگیز را به عنوان اولین مرحله در روابط فساد بر انگیز زن و مرد به وجود می اورد وپس از ان راه را بر دیگر مناسبات وانحرافات باز می کند. نگاه به زیبایی زنان حتی اگر به حد چشم چرانی که در روانکاوی نوعی ناهنجاری شمرده میشود، نرسد، انحراف از مسیر حق وخروج از دایره کرامت وانسانی محسوب میشود. خداوند متعال وعده داده است که هر کس از نگاه های حرام چشم بپوشد، لذت ایمان را به او بچشاند.

۵-٢- حجاب گفتار

صدای زیبای زنان، برای مردان انگیزش شهوانی داشته و مفاسدی را به دنبال خواهد داشت بدیهی است که در چنین موردی برای جلوگیری از مفاسد و در واقع جلوگیری از سوء استفاده از این نعمت در اسلام، محدودیت وضع شده است. از انجا که استانه دید وشنوایی مردان به جنس مخالف حساس است؛ از این رو محدودیت های شدید تری در خواندن وحتی صحبت کردن برای زنان قرار داده شده است (حسینی، ١٣٨٩). خداوند درباره ی حجاب، به شیوه ی مخصوصی از سخن گفتن و کارکرد ان در تعامل اجتماعی زنان، نظر دارد و بی ان که از واژه ی حجاب استفاده کند، می فرماید: (یا نساء النبی لستن کاحد من النساء ان اتقیتن فلا تخضعن بالقول فیطمع الذی فی قلبه مرض وقلن قولا معروفا) (احزاب /٣٢)، ای همسران پیامبر شما مانند هیچ یک از زنان [دیگر] نیستید اگر سر پروا دارید پس به ناز سخن مگویید تا انکه در دلش بیماری است طمع ورزد و گفتاری شایسته گویید. ایه ی شریفه فوق با پیش فرض مشروعیت و روا بودن اصل سخن گفتن زن با مرد نامحرم، سخن گفتن زنان با مردان نامحرم را به دو گونه تقسیم کرده است؛ قسم نخست، سخن گفتن معمولی و متعارف است که در ان هیچ تغییری در اهنگ و طنین صدای زن، رخ نمیدهد و نیز واژه ی مورد استفاده از واژه های معمول و متعارف فراتر نمیرود و قسم دوم؛ اینکه سخن گفتنی که دران واژه ها به گونه خاصی لطیف و تحریک امیز انتخاب شده و یا با لحن و طنین خاصی ادا میشود.

قران کریم، از شیوه ی دوم، نهی کرده است و دلیل ان را چنین بیان کرده است که سخن گفتن متعارف و معمولی از طمع و انگیزش هوس افراد مریض و بیمار دلی که با احساس هر نشانه و زمینه ای، در پی بهره جویی و کامجویی برمیایند، جلوگیری میکند.

۵-٣- حجاب رفتار

پاره ای از رفتارها در تعامل و معاشرت زنان و مردان چنان است که پیام های ویژه ای را در دو سوی طهارت و پاکی و یا انحراف و الودگی، برای طرف مقابل به همراه دارد. در قران کریم نمونه هایی از این گونه رفتارها یاد شده و مسلمانان به ویژه بانوان مسلمان که شیوه های رفتاری انان حساسیت بیشتری را سبب میشود، دستور داده شده که از چنان شیوه های رفتاری بپرهیزند؛ که ازجمله ی ان ها (خودنمایی) است. (وقرن فی بیوتکن ولا تبرجن تبرج الجاهلیه…) (احزاب /٣٣)، و همچون دوران جاهلیت نخستین (در میان مردم) ظاهر نشوید. علامه مجلسی می گوید: (التبرج هو ا ظهار المراه زینتها ومحاسنها للرجال)، تبرج این است که زن زینت وزیبایی های خود را برای مردها اشکارکند (مجلسی، ١۴٠۴ق). همچنین مفسر قران علامه طباطبایی در توضیح معنای (تبرج) چنین بیان نموده است: (تبرج، یعنی خود را نشان دادن برای مردم است، همانگونه که ساختمان های رفیع در چشم بینندگان، خودنمایی میکنند.) (طباطبایی، ١۴١٧ق). براین اساس، زنان مسلمان باید در معاشرت ها و رفتارهای خود چنان کنند که نگاه هوس الود دیگران را جلب نکرده و زمینه ی مزاحمت و فساد را فراهم نیاورند.

نتیجه گیری

ادیان الهی، به خاطر تناسبشان با فطرت و احکام کلی، جهت و شیوه واحدی دارند و پوشش زن از احکام مشترک همه ادیان ابراهیمی بوده و تمایل به پوشیدگی را امری درونی و فطرتی بیان داشتند. مسیله حجاب و عفاف ضمن داشتن مشترکات بین ادیانی، تنها نقطه تفاوت در حدود و گاه فلسفه حجاب میباشد. مسئله حجاب و عفاف و ضرورت ان در ایین یهود با توجه به متون کتاب مقدس و تعالیم انبیاء الهی، امری مسلم و غیر قابل انکار است. موارد متعدد و مختلفی را می توان نشان داد که صراحتا برپوشش زنان و کیفیت و حدود ان تاکید گردیده است. درلفظ چادر و برقع و روبندی استفاده شده که چگونگی حجاب در این ایین را به تصویر کشیده است. مسیحیت نه تنها احکام شریعت یهود در مورد حجاب زنان را تغییر نداد، بلکه قوانین شدید ان را استمرار بخشیده است و در برخی از موارد، قدم را فراتر نهاده و با تاکید بیشتری، وجوب حجاب را مطرح ساخته و تاکید بر تجرد گرایی داشته است، اما اسلام حد اعتدال و میانه روی قبول داشته و مردم و زنان بطور جداگانه به داشتن حجاب و عفاف دعوت می نمود. در خاتمه چند راهکاربه شرح به اجمال اورده میشود:

– تقویت اعتقادات و ایمان

– شناساندن الگوهای والا و برتر

– احیای فرهنگ اصیل اسلامی

منبع: پایگاه اطلاع رسانی حوزه