۱۳م، آبان ۱۳۹۸
نويسنده: user1daftar

www.MajdeDez.com

زمان انتشار: ۱۳م, آبان ۱۳۹۸ ساعت ۱۲:۰۰ ق.ظ | کد خبر: 79467

۱۳ آبان سالروز تبعید امام  از ایران به ترکیه در سال ۱۳۴۳

پیروزی انقلاب اسلامی ایران به علل و عوامل متعددی وابسته بود. اما سه علت اصلی که مورد تأکید محققان است، در این زمینه بیشتر مورد توجه قرار گرفته‌اند. نخست باورهای دینی و اعتقادات اسلامی مردم ایران، دوم وحدت مردم و مبارزات سیاسی آنها، و سوم رهبری قاطع و بی نظیر امام خمینی(ره). این سه عامل پس از آن که در کنار یکدیگر قرار گرفتند و یک مثلث را تشکیل دادند، به نیروی قدرتمندی تبدیل شدند که رژیم پهلوی را سرنگون ساخت. بررسی جنبه‌های متفاوت این سه عامل، ماهیت واقعی و عناصر تشکیل دهندۀجنبش اسلامی مردم ایران را روشن خواهد ساخت.

از میان سه عامل فوق رهبری امام خمینی(ره)تأثیر فوق العاده‌ای در به ثمر رسیدن مبارزات مردم مسلمان ایران، علیه دستگاه پهلوی ایفا کرد. فاصلۀ زمانی ۱۳ آبان ۱۳۴۳ تا خروج امام از ترکیه، یکی از فصول مهم تاریخ نهضت اسلامی به حساب می‌آید. بنابراین، در این مقاله سعی شده است، دوران تبعید امام درترکیه مورد بررسی قرار بگیرد.

چگونگی تبعید امام به ترکیه

«شب ۱۳ آبان ۱۳۴۳، صدها کماندو و چترباز مسلح، خانۀامام را در قم محاصره کردند و از بام و دیوار وارد خانۀامام شدند. برای پیدا کردن امام به جست وجو و ضرب و شتم خادم امام پرداختند. امام که در آن ساعت در یکی از اتاق های اندرونی به نماز و دعا مشغول بود، با سروصدای به وجود آمده فهمید که سربازهای رژیم به منزل یورش برده اند. امام که در آن لحظه نمی دانست کلید اندرونی را کجا گذاشته است، از در دیگر اندرونی که به کوچه باز می شد، خارج شد. وقت بیرون رفتن مهر و امضای خود را به رسم امانت به همسرش داد و فرمود: شما را به خدا می سپارم.

امام را از خانه سوار ماشین فولکس و سپس سر کوچه سوار ماشین شورلت کردند و به سمت تهران بردند. بین راه قم به تهران، حضرت امام اعلام می کند که می خواهد نماز بخواند. بنابراین نماز صبح را در صحرا خواندند. هنوز آفتاب روز ۱۳ آبان ۱۳۴۳ از افق بیرون نیامده بود که امام سوار هواپیما شد. سرهنگ افضلی نیز همراه امام بود و هواپیما ساعت ۳۰ /۱۱ دقیقه در فرودگاه آنکارا به زمین نشست. امام خمینی هنگام تبعید به ترکیه به افسر مأمور در هواپیما گفت: من برای دفاع از وطنم تبعید شدم»

در هواپیما یکی از خدمتکاران برای امام چای آورد که امام بعد از مطمئن شدن از مسلمان بودن او، چای را نوشید. سپس به پیشنهاد سرهنگ افضلی، برای دیدن قسمت های متفاوت هواپیما و کابین خلبان رفتند و تا فرودگاه آنکارا، امام در کابین خلبان نشست. امام از وسایل و لوازم هواپیما دیدن کرد و دربارۀدستگاه های مربوطه و نحوۀعمل آن ها پرسید. این برخورد و رفتار امام مربوط به روحیۀانقلابی و از خصایل ارزندۀرهبری بود و رمز موفقیت ایشان در ادامۀنهضت نیز در همین نکته نهفته است.

حاج آقا مصطفی خمینی، فرزند بزرگ امام، هنگام دستگیری امام برای مذاکره با مراجع روانۀمنزل آن ها شده بود. در منزل آیت اللّه مرعشی نجفی، مأمورین ساواک از دیوار بالا آمدند و ایشان را دستگیر کردند و از شهربانی قم به زندان قزل قلعه تحویل دادند. وی ۵۷ روز زندانی بود و پس از آن در ۸ دی ۱۳۴۳ از زندان آزاد شد. برای بار دوم به او اعلام کردند به ترکیه برود و با پدرش ملاقات کند. هدف آن ها این بود که حاج آقا مصطفی در ایران نباشد و به بهانۀملاقات با پدر، او را هم تبعید کنند. بنابراین حاج مصطفی خمینی را دستگیر و به ترکیه فرستادند. یورش ناگهانی ساواکی ها به منزل امام برای دستگیری حاج مصطفی سبب ترس ووحشت همسر او شد که با سقط جنین و کسالت همراه بود.

امام در ترکیه

«بعد از ورود امام به ترکیه، مأموران امنیتی دولت ترکیه امام را از فرودگاه به هتل بلوار پالاس، طبقۀچهارم، اتاق شمارۀ۵۱۴ که قبلا آماده کرده بودند، بردند. چون هتل محل اقامت امام در مرکز شهر بود و خبرنگاران داخلی و خارجی کنجکاو شده بودند، مأموران امام را به یکی از ساختمان های فرعی خیابان آتاتورک منتقل کردند. امام بعد از ورود به ترکیه به آموختن زبان ترکی پرداخت. توجه و کوشش او برای یادگیری زبان ترکی به حدی بود که سرهنگ افضلی را به وحشت انداخت که مبادا با آموختن زبان بتواند با مردم ترک ارتباط برقرار کند و مبارزه را در تبعیدگاه ادامه دهد. ازاین رو در گزارشی به تهران نوشت: «نباید وی را تنها گذاشت»

رژیم های ترکیه و ایران، از امام وحشت داشتند، و مرتب محل اقامت او را تغییر می دادند. حتی مقامات ساواک به مأمورین ترکیه اعتماد نکردند و خود نیز برای او مأمور ویژه گماشتند. نگرانی مقامات ایران و ترکیه زمانی بیشتر شد که دیدند، امام خمینی حاضر نیست در محل تبعید به صورت زندانی باشد و مرتب پیشنهاد بیرون رفتن و بازدید از خیابان ها و مراکز دیدنی شهر را می دهد.

روز ۱۶ آبان، امام حدود ۴۰ دقیقه با اتومبیل از شهر آنکارا دیدن کرد. او می خواست دوران تبعید را بدون نتیجه از دست ندهد و در مورد افراد کشور ترکیه تجربه کسب کند. حتی بر مزار ۴۰ تن از عالمان شهید که به دست آتاتکورک کشته شده بودند، حضور یافت. ساواک از بازدید امام از نقاط متفاوت شهر جلوگیری کرد و حتی به بهانۀاین که پوشیدن لباس روحانیون ایران در ترکیه ممنوع است، علی رغم مخالفت امام، مأموران امام را از پوشیدن لباس خود منع کردند و او را مجبور کردند که لباس روحانیون ترکیه را بر تن کند. البته زمانی که علمایی از ایران برای دیدن امام به ترکیه می رفتند، به امام اجازه می داند و لباس خود را بر تن کند. به امام اجازه می دادند که لباس خود را بر تن کند. این رفتار نه تنها نتوانست روح امام را درهم بشکند، بلکه باعث بردباری و ایستادگی و مقاومت امام خمینی شد.

سپس در ۲۱ آبان امام به شهر«بورسا»در ۴۶۰ کیلومتری غرب آنکارا و در کنار دریای مرمره منتقل کردند.

علت فرستادن ایشان به بورسا این بود که پخش خبر تبعید از رادیو و انعکاس آن بین مردم، باعث وحشت مقامات ترکیه شده بود و می خواستند تا به این وسیله از ارتباط مردم ترکیه با امام جلوگیری کنند. در این مدت اهداف مأمورین هردو کشور این بود که: ۱- موضوع تبعید امام به ترکیه و محل اقامت ایشان مخفی بماند: ۲- از ارتباط امام با مردم ترکیه جلوگیری شود؛ ۳- با ایجاد محدودیت برای امام، ایشان را تحت فشارهای روحی قرار دهند. اما روحیۀامام در دوران تبعید بسیار عالی بوده است: «مأمورین ساواک در گزارش های خود اعلام کردند: روحیۀشخص مورد نظر نسبت به روز اول بهتر است. در محل جدید برنامۀروزانه اش بیشتر استراحت، تلاوت قرآن، ادای نماز و صرف غذاست. گاه گاهی هم کلمات ترکی را یادداشت می کند»

 

امام بعد از رسیدن به ترکیه تلگرافی به حاج مصطفی خمینی زد و در این تلگراف، سلامتی خود را به خانواده خبر داد و او را سفارش به احترام به مادر، خواهر، برادران و بستگان کرد. هم چنین خواست که وسایل شخصی اش را بفرستد؛ از جمله کتاب هایی مثل مفاتیح، صحیفۀسجادیه، مکاسب و حواشی. امام به خانواده اش توصیه می کند که به ترکیه نیایند، زیرا رژیم می خواست با آوردن خانوادۀامام به ترکیه، او را برای همیشه از ملت و کشورش دور کند. حتی امام سفارش می کند که شهریه ها را بپردازند. نگرانی امام در مورد سوخت زمستانی فقرا نیز قابل توجه است.

باید توجه داشت که امام قرآن نخواست، زیرا قرآن به همراه خود داشت. چنان چه از درخواست های امام مشخص است، کتاب مفاتیح و صحیفۀسجادیه می خواست؛ زیرا به اسلام با تمام ابعادش اعتقاد داشت. او در صحنۀسیاست، مرد سیاست و در میدان رزم مرد جنگ و در مسجد مرد عبادت بود. امام مانند عالمان بزرگ همواره با کتب دعا انس داشت. انگیزۀامام از درخواست کتب فقهی و پافشاری روی آن ها مبتنی بر رسالتی بود که در جهت تحول و دگرگونی رساله های عملیه و خط فکری حوزه های علمیه در تدوین و نگارش رساله بر دوش داشت و به انجام آن اهمیت می داد. ایشان دوران تبعید را بهترین زمان برای انجام این مهم می دانست. امام خمینی از ترکیه وکالت نامه ای برای حاج مصطفی خمینی فرستاد که بیان کنندۀاعتماد و اطمینان او به فرزندش بود. امام با این کار از ایجاد تزلزل در مجامع روحانی پیشگیری کرد. این نیز نوعی مبارزه در تبعیدگاه بود.

بازتاب تبعید امام در داخل کشور

«رژیم پهلوی پس از تبعید امام خمینی، از آن جا که از تکرار قیام ۱۵ خرداد و واکنش خشونت بار ملت مسلمان ایران در برابر تبعید امام وحشت داشت، بی درنگ به نیروهای نظامی و انتظامی به منظور سرکوبی هرگونه حرکت مخالف، فرمان آماده باش داد. رییس ساواک، تیمسار پاکروان، طی تلگراف رمزی به کلیۀشعبه های ساواک در سراسر کشور دستور داد، مراقبت کامل داشته باشند. از هر تحرک و مخالفتی جلوگیری کنند و هرگونه رویدادی را فورا به مرکز گزارش دهند» برخی مبارزات داخل کشور عبارت بودند از:

«۱٫ فعالیت حاج آقا مصطفی خمینی علیه رژیم پهلوی (قبل از تبعید به ترکیه)

  1. فعالیت های علمای تراز اول. اولین فرد بین علما، آیت اللّه میلانی بود که سکوت حاکم بر فضای حوزه های علمیه را شکست.
  2. واکنش بازار. بازاریان که پیوندهای دیرینه ای با روحاینت دارند؛ در حرکت اصلاحی و انقلاب درایران از زمان مشروطیت نقش مؤثری بر عهده داشتند و در نهضت امام خمینی یکی از ارکان مبارزه بودند. زیرا تعطیلی بازار، هم از لحظ اقتصادی و هم از لحاظ تبلیغی، برای رژیم گران تمام می شد.
  3. بهره گیری از مراسم و شعائر مذهبی(مثل دعای ندبه، دعای توسل و…)که در این مراسم ها ازامامخمینی یاد می شد.
  4. تعطیلی نماز جماعت توسط روحانیون.
  5. نوشتن و چاپ و تکثیر اعلامیه علیه رژیم پهلوی.
  6. تهیۀطومارهایی که برای دولت و سفارتترکیهارسال می شدند تا آن ها تحت فشار قرار گیرند و به تبعید امام خمینی پایان دهند.
  7. برگزاری میتینگ. یکی از بزرگ ترین و تأثیر گذارترین این تجمعات، میتینگ مسجد سید عزیز اللّه بود که در ۲۱ آذر ۱۳۴۳ به کوشش جمعیت مؤتلفه برگزار شد. این اجتماع بزرگ ترین گردهمایی و اجتماع بعد ازتبعیدامام خمینی بود.
  8. سرودن شعر، چاپ کتاب کشف الاسرار، چاپ و توزیع توضیح المسائلامامخمینی و پخش کارت تبر یک منقوش به عکس امام.
  9. مراجعۀعلما و طلبه های حوزۀعلمیه قم به علمای تراز اول و تحت فشار قرار دادن آن ها تا برای آزادیاماماقداماتی انجام دهند.
  10. حرکت های مسلحانه. مهم ترین اقدام هیئت های مؤتلف، ترور[اعدام انقلابی ]حسنعلی منصور بود. منصور بانی تصویب کاپیتولاسیون وتبعیدامام محسوب می شد که توسط محمد بخارایی ترور شد»

بازتاب تبعید امام در خارج از کشور

تبعید امام بازتاب گسترده ای در سطح جهان داشت. خبرگزاری ها و رسانه های گروهی، احزاب و شخصیت های بین المللی، هریک طبق خط و برنامه ریزی خود از آن برداشت کردند و تفسیرهای متفاوتی ارائه دادند. مطبوعات وابسته به غرب تا آن جا که توانستند علیه امام سخن می گفتند، درحالی که مطبوعات وابسته به بلوک شرق از آن جا که امام حرکت قهر آمیزی را علیه آمریکا و احیای کاپیتولاسیون آغاز کرده بود، تا حدی جانب حق را رعایت کردند.

دانشجویان ایرانی خارج از کشور نیز با تهیۀطومار و فرستادن آن به سفارت ترکیه، موضوع تبعید امام را پی گیری می کردند.

اقدامات مهم امام در ترکیه

«روش های امام در مبارزه با رژیم در این دوران عبارت بودند از:

الف)نوشتن نامه به ایران: هدف امام از نوشتن نامه به ایران این بود که:

  1. ارتباط خود را با داخل کشور حفظ کند و رهبری نهضت را ادامه دهد.
  2. اوضاعتبعیدگاه را علی رغم فشار و محدودیت، خوب توصیف کند تا تزلزلی در روحیۀخانواده و مبارزان به وجود نیاید و آن ها برای آزادی ایشان به رژیم متوسل نشوند.
  3. امامدر نامه های خود خواستار کتاب هایی چون مکاسب می شد. قصد داشت با نوشتن حواشی بر کتب فقهی، احکام عبادی اسلام را در کنار مسائل سیاسی بیان کند و به ابعاد سیاسی اسلام بپردازد.

ب)نگارش کتاب تحریر الوسیله: امام خمینی دریافت که جامعۀآرمانی طرح شده در «کشف الاسرار»، در چارچوب سازوکارهای متعارف (به تصویر صفحه مراجعه شود ) دست نیافتنی نیست و نمی توان با مشی مسالمت آمیز، جامعه ای دینی عاری از استبداد و فساد را محقق ساخت. درعین حال، مبارزه بدون راهبرد روشن نتیجه ای جز به مخاطره افکندن بنیان و ثمرۀمبارزات درپی نخواهد داشت. امام در این کتاب به اسلام به عنوان دینی کاملا سیاسی نگریست و هرگونه تفکیک میان دین و سیاست را مردود شمرد. این اقدام امام بهترین کاری بود که در این دورۀ۱۱ ماه انجام داد؛ چون ترکیه مرکز رواج جدایی دین از سیاست بود. امام وقتی به نجف آمد، کتاب را تکمیل و چاپ کرد. پس از آن، سایر علما به امام اقتدا کردند و در رسالۀخویش مسائل سیاسی را در کنار مسائل عبادی مطرح کردند

اهداف امام در نگارش کتاب تحریر الوسیله عبارت اند از: ۱- مبارزه با تفکیک دین از سیاست؛ ۲- اصلاح حوزه های علمیه و خارج کردن آن ها از رکود و سستی؛ ۳- مطرح کردن اندیشۀتشکیل یک حکومت دینی.

بنابراین، امام خمینی بهترین نمونۀبرنامه ریزی در دوران تبعید و زندانی است. در دورۀتقریبا یک سالۀتبعید به ترکیه کتاب تحریر الوسیله را نوشت و در دوران تبعید در عراق، طرح بنیادی ولایت فقیه و حکومت اسلامی را مطرح کرد»

درس های اخلاقی از دوران تبعید امام به ترکیه

۱- در تمام اسناد و مدارک دوران حبس و تبعید امام، سترگی روحیه، بزرگ منشی و بی توجهی امام به رنج هایی که در مسیر نهضت و قیام الهی خویش متحمل شده، کاملا هویداست. در ادبیات امام کمترین گلایه ای از شرایط پدید آمده برای شخص خویش به چشم نمی خورد. بلکه برعکس، همواره بر خوبی اوضاع و رضایتمندی خویش از شرایط پدید آمده، تأکید می ورزد. در نامه ای، امام به فرزندش حاج مصطفی می نویسد: «از جهت من به هیچ وجه نگران نباشید. هم حالم خوب است و هم جایم. »

۲- نکتۀمهم دیگری که ناشی از آرامش عمیق روحی امام است، شکرگزاری در همه حال و تکلیف گرایی و رضایتمندی نسبت به تقدیر الهی است. مانند این نامۀامام به حاج مصطفی که: «… از قم وارد آنکارا شدم. للّه الشّکر حالم خوب است. شماها نگران نباشید. آن چه از طرف خداوند تعالی مقدر شده، جمیل است.»

۳- نکتۀاخلاقی آموزندۀبسیار مهم دیگری که در نامه های ارسالی امام خمینی از تبعیدگاه ترکیه به چشم می خورد، روابط عالی اخلاقی و انسانی با ذوق الحقوق، فرزندان، همسر، برادران و سایر منسوبین است. امام خمینی خطاب به حاج مصطفی می نویسد: «نور چشم محترم. . . اگر شما رضایت من و خدای توانا را می خواهید، باید با تمام بستگان خصوصا مادر، خصوصا مادر، خصوصا مادر، مهربانی و خوش رفتاری کنید و رضای آن ها را به دست بیاورید.»

۴- نکتۀمهم در نامه های امام خمینی در دوران تبعید به ترکیه، اهتمام ایشان به استمرار فعالیت های علمی و فقهی است. جالب آن که شاهکار مکتب فقهی امام خمینی، یعنی کتاب «تحریر الوسیله» در همین دوران و در کنج غربت و تنهایی در تبعیدگاه ترکیه تألیف شده است.»

نتیجه گیری

دوران تبعید امام به ترکیه یکی از مراحل مهم انقلاب اسلامی بود. رژیم پهلوی بعد از آن که نتوانست جلوی مبارزات امام خمینی را بگیرد، باتوجه به تجربۀقیام ۱۵ خرداد تصمیم گرفت که امام را از ایران دور کند. حوادث این دوران نشان می دهد که رژیم پهلوی نه تنها به خواسته های خود نرسید، بلکه امام در این دوران یازده ماهه توانست به اقدامات مهمی، از جمله نوشتن کتاب التحریر الوسیله دست بزند. هم چنین امام در این دوران روحیه ای بسیار عالی برای ادامۀمبارزه از خود نشان داد. رژیم پهلوی بعد از آن که نتوانست نهضت ار در داخل سرکوب کند و روحیۀ امام را از بین ببرد، تصمیم گرفت که ایشان را به عراق تبعید کند.

منبع: پایگاه اطلاع رسانی حوزه